Skip to content

Προσκεκλημένες Ομιλίες

Γιώργος Γρόλλιος

Η πρωτεύουσα και η δευτερεύουσα πλευρά της κρατικής παιδαγωγικής

Γιώργος Γρόλλιος

Ομότιμος καθηγητής, Παιδαγωγικό Τμήμα Δημοτικής Εκπαίδευσης, ΑΠΘ

grol@eled.auth.gr

Η σύγχρονη κρατική παιδαγωγική στην Ελλάδα έχει δύο πλευρές. Η πρωτεύουσα πλευρά της προσδιορίζεται από την κυρίαρχη νεοφιλελεύθερη – νεοσυντηρητική εκπαιδευτική πολιτική, ενώ η δευτερεύουσα πλευρά επικαλείται έννοιες που προέρχονται από το κίνημα της προοδευτικής εκπαίδευσης. Στην εισήγησή μου αφενός θα παρουσιάσω με σύντομο τρόπο βασικά στοιχεία των δύο πλευρών και αφετέρου θα εξετάσω εάν η επίκληση των προοδευτικών εννοιών μεταφράζεται σε ουσιαστική πλατιά εφαρμογή τους στα νέα «πολλαπλά» σχολικά βιβλία του Δημοτικού Σχολείου.

Γιώτα Ιωαννίδου

Παιδιά, μόρφωση, δημόσιο σχολείο στην εποχή των πολέμων. Ο ρόλος του εκπαιδευτικού κινήματος και της κριτικής εκπαίδευσης

Γιώτα Ιωαννίδου

Εκπαιδευτικός, μέλος της Συντακτικής Επιτροπής του Σελιδοδείκτη

giotaioan@gmail.com

Η ανθρωπότητα την εποχή της «τεχνητής νοημοσύνης» και της επιστημονικής επανάστασης είναι αντιμέτωπη με τον πιο βάρβαρο πολεμικό καπιταλισμό και την όξυνση των ενδοϊμπεριαλιστικών αντιπαραθέσεων στην Ουκρανία, Παλαιστίνη, Ιράν. Παντού εστίες πολέμου ή προετοιμασίας του, ισοπεδωμένες πόλεις, σχολεία, νοσοκομεία και γενοκτονίες, πολλαπλάσιοι θάνατοι παιδιών από πείνα, ανέχεια, σφαίρες μέσα στις συνολικές απώλειες ανθρώπινων ζωών. Και δίπλα μια «εκπαιδευτική γενοκτονία» όπως στη Γάζα για να πεθάνει και η ελπίδα, ή μια «εκπαίδευση για τον πόλεμο», όπου η εξουσία προσπαθεί να στρατεύσει ενεργά τη νεολαία και την κοινωνική πλειοψηφία στον εθνικισμό και στα δόγματα της πολεμικής εποχής, τις στρατιωτικές αρετές που οφείλουν οι νέοι και οι νέες να υπηρετήσουν για να δοξαστούν επιστρέφοντας μέσα σε φέρετρα με τις εθνικές τους σημαίες. Σχολείο μέσα στα ερείπια, σχολείο του εγκλεισμού σε στρατόπεδα συγκέντρωσης προσφύγων, σχολείο στρατευμένο στο μίσος. Στην πολεμική οικονομία του καπιταλισμού από τη μια αμφισβητείται η ίδια η παιδική ζωή και το δικαίωμα στη μόρφωση και από την άλλη η εκπαίδευση αναπροσανατολίζεται στον φρονηματισμό της νεολαίας στον επιθετικό σωβινισμό, απονεκρωμένη από κάθε κριτική και χειραφετητική οπτική.

Στη παρούσα εισήγηση διερευνάται ο ρόλος του εκπαιδευτικού κινήματος εντός και εκτός σχολείου σε μια τέτοια δύσκολη εποχή στο μάθημα, στη διδασκαλία, στο μορφωτικό περιεχόμενο, αλλά και στην πράξη της αντιπολεμικής-αντιιμπεριαλιστικής πάλης. Παλαιότερες και πρόσφατες εκπαιδευτικές εμπειρίες προβάλλονται σε μια προσπάθεια ουσιαστικής πολιτικής και παιδαγωγικής νοηματοδότησης της κριτικής εκπαίδευσης στην εποχή των ιμπεριαλιστικών πολέμων και της γενοκτονίας.

Βασίλης Τσάφος

Πέρα από τις βεβαιότητες της κριτικής εκπαίδευσης: αποαποικιοποίηση, δημοκρατία και το διακύβευμα του δημόσιου πανεπιστημίου

Βασίλης Τσάφος

Καθηγητής, Τμήμα Εκπαίδευσης και Αγωγής στην Προσχολική Ηλικία ΕΚΠΑ, Κοσμήτορας Σχολής Επιστημών της Αγωγής ΕΚΠΑ

vtsafos@ecd.uoa.gr

Σε μια περίοδο κατά την οποία οξύνονται οι κοινωνικές ανισότητες, ενισχύονται οι λογικές της αγοράς και του ανταγωνισμού και αμφισβητείται ο δημόσιος και κοινωνικός χαρακτήρας της εκπαίδευσης, η κριτική παιδαγωγική αποκτά ιδιαίτερη σημασία ως θεωρητικό και πολιτικό πεδίο αμφισβήτησης των κυρίαρχων σχέσεων γνώσης και εξουσίας. Ταυτόχρονα, όμως, αναδεικνύεται η ανάγκη να επανεξετάσουμε τις προϋποθέσεις, τις δυνατότητες και τα όρια της πραγμάτωσης των χειραφετητικών της προταγμάτων στην εκπαιδευτική πράξη.

Η αποαποικιακή σκέψη, αναδεικνύοντας τις ιστορικά διαμορφωμένες σχέσεις εξουσίας που καθορίζουν την παραγωγή, τη νομιμοποίηση και τη διακίνηση της γνώσης, ανοίγει ένα γόνιμο αλλά και κριτικό πεδίο διαλόγου με την κριτική παιδαγωγική. Η συνάντηση αυτή δεν περιορίζεται στην αμφισβήτηση των κυρίαρχων γνωσιακών παραδειγμάτων και των αποκλεισμών που αυτά παράγουν, αλλά επιτρέπει να τεθούν υπό διερεύνηση ακόμη και ορισμένες παραδοχές της ίδιας της κριτικής παιδαγωγικής, ιδιαίτερα όσες συνδέονται με την οικουμενικότητα της γνώσης, τις σχέσεις εξουσίας και τις αντιλήψεις για τη χειραφέτηση.

Στο επίκεντρο της εισήγησης βρίσκεται η κριτική εκπαίδευση ως προσπάθεια πραγμάτωσης αυτών των χειραφετητικών προταγμάτων μέσα σε συγκεκριμένες κοινωνικές, πολιτικές και θεσμικές συνθήκες. Οι αντιφάσεις που αναδύονται δεν αντιμετωπίζονται απλώς ως αποκλίσεις της πράξης από τη θεωρία, αλλά ως συστατικά στοιχεία μιας εκπαιδευτικής διαδικασίας στην οποία οι ίδιες οι θεωρητικές παραδοχές δοκιμάζονται, αμφισβητούνται και ανασυγκροτούνται. Στην προοπτική αυτή, ο κριτικός αναστοχασμός αποκτά ουσιαστικό περιεχόμενο όταν στρέφεται και προς τις ίδιες τις εκπαιδευτικές μας πρακτικές, διερευνώντας τις σχέσεις εξουσίας, τις ιεραρχίες και τους αποκλεισμούς που ενδέχεται να αναπαράγονται ακόμη και στο πλαίσιο εγχειρημάτων με ρητά χειραφετητικό προσανατολισμό.

Το δημόσιο πανεπιστήμιο αποτελεί ένα χαρακτηριστικό πεδίο ανάδειξης αυτών των αντιφάσεων. Η υπεράσπιση του δημόσιου χαρακτήρα του δεν μπορεί να αποσυνδεθεί από την ανάγκη ουσιαστικού δημοκρατικού μετασχηματισμού του: την αμφισβήτηση των ακαδημαϊκών ιεραρχιών, την αναγνώριση διαφορετικών μορφών γνώσης, τη διεύρυνση της συμμετοχής και τη διαμόρφωση σχέσεων αμοιβαιότητας με την κοινωνία. Παράλληλα, η διεθνιστική προοπτική αναδεικνύει τη σημασία της αλληλεγγύης και της συλλογικής δράσης πέρα από εθνικά και πολιτισμικά σύνορα, με επίγνωση των ιστορικών ανισοτήτων και των ασυμμετριών εξουσίας.

Η εισήγηση υποστηρίζει, τελικά, ότι η χειραφετητική δυναμική της κριτικής εκπαίδευσης δεν εξαντλείται στην αναγνώριση και την κριτική επεξεργασία των αντιφάσεών της. Προϋποθέτει τη μετάβαση από τον αναστοχασμό στη συλλογική μετασχηματιστική πράξη, μέσα από την οποία μπορούν να αμφισβητηθούν οι κυρίαρχες εκπαιδευτικές και κοινωνικές σχέσεις και να δημιουργηθούν νέες δυνατότητες δημοκρατίας, συμμετοχής και κοινωνικού μετασχηματισμού.

Τάσος Λιάμπας

Γραμματισμός και συνειδητοποίηση: Ένα εγχείρημα απο-αποικιοποίησης στο σχολείο του «Οδυσσέα» (2002-2003)

Τάσος Λιάμπας

Καθηγητής, Παιδαγωγικό Τμήμα Δημοτικής Εκπαίδευσης ΑΠΘ

aliabas@eled.auth.gr

Η εκμάθηση της ελληνικής γλώσσας από μετανάστες στο σχολείου του «Οδυσσέα»[1] έγινε το μέσο για την προώθηση των χειραφετικών σκοπών του. Καθώς, η διδασκαλία για την εκμάθησή της (2002-2003), που βασίστηκε στην παιδαγωγική του Paulo Freire, αποσκοπούσε όχι μόνο στην προσαρμογή των μεταναστών στην κοινωνική πραγματικότητα, αλλά και να γίνουν ικανοί να καταπολεμούν τις ρατσιστικές πρακτικές και εθνικιστικές λογικές, όπως και να διεκδικούν τα κοινωνικά και πολιτικά τους δικαιώματα με καλύτερους όρους. Αφετηρία για την οργάνωση της διδασκαλίας ήταν τα παραγωγικά θέματα που προήλθαν από την έρευνα των εμπειριών και των υπαρξιακών αναγκών τους κάτι που μέχρι τότε θεωρούνταν ήσσονος σημασίας. Δεδομένου ότι η διδασκαλία αντλούσε από τα χαρακτηριστικά της «τραπεζικής εκπαίδευσης», αφού για την απόκτηση ικανοτήτων ανάγνωσης και γραφής είχε στο επίκεντρό της το εγκεκριμένο εγχειρίδιο και την αυθεντία του δασκάλου. Η διδασκαλία δεν συνδεόταν με την κατανόηση της κοινωνικής πραγματικότητας και των μεταβολών της, γιατί οι διαδικασίες του γραμματισμού υλοποιούνταν ως ουδέτερες από ιδεολογική και πολιτική άποψη τεχνικές μη συσχετίζοντας διαλεκτικά «τον κόσμο με τη λέξη». Επομένως, ο σκοπός του εγχειρήματος έγινε η απο-αποικιοποίηση τόσο της παιδαγωγικής όσο και των διδακτικών της πρακτικών, ώστε η εκμάθηση της ελληνικής γλώσσας από τους μετανάστες μαθητές στο σχολείο του «Οδυσσέα» να γίνει κοινωνική πράξη (praxis). Η απο-αποικιοποίηση βασίστηκε στην κριτική κατανόηση της σχέσης που συνδέει διαλεκτικά από τη μια τα διαφορετικά είδη μάθησης και γνώσης και από την άλλη την «πολιτικοποίηση» των εμπειριών δασκάλου και μαθητών. Ιδιαίτερα, στη διδασκαλία επιδιώχθηκε η «αυθεντικοποίηση» περιθωριοποιημένων και διαφορετικών εμπειριών και φωνών των μεταναστών μαθητών στους χώρους μάθησης και αισθητικής έκφρασης του «Οδυσσέα» (σχολική τάξη και θεατρική ομάδα). Εκεί, νομιμοποιήθηκαν και έγιναν αποδεκτές από δασκάλους και μετανάστες μαθητές οι φωνές και οι εμπειρίες των δεύτερων, μέσα από την αξιοποίηση του διάλογου. Ο οποίος θεμελιωνόταν στα παραγωγικά θέματα που προέρχονταν από το θεματικό τους σύμπαν και ακολούθως, εξελισσόταν στη σχολική τάξη και τη Θεατρική ομάδα με βάση επιλεγμένα κείμενα, συνδυάζοντας αφενός τη διαμάχη και την τοποθέτηση προβλήματος (μέσω ερωτημάτων και τη διατύπωση άποψης) και αφετέρου τη διάβαση των συνόρων που τους χωρίζουν, καθώς η «φωνή» και το «διαφορετικό» μπορούσαν να μιλήσουν, να εκφραστούν, να γνωριστούν και να κατανοηθούν βαθύτερα. Ως αποτέλεσμα ήταν οι μετανάστες μαθητές να παράγουν αυξητικά όλο και περισσότερο γραπτά κείμενα, να βελτιώνουν την αναγνωστική τους ικανότητα, την κατανόηση σημασιών και συνυποδηλώσεών τους και να μεταβαίνουν σε όλο και βαθύτερη κατανόηση της βιωμένης και ευρύτερης πραγματικότητας που δημιουργούσε δυνατότητες για εναντίωση σε ρατσιστικές και εθνικιστικές πρακτικές και διεκδίκηση κοινωνικών και πολιτικών δικαιωμάτων, δεδομένου ότι η ομιλία, η ανάγνωση και η γραφή λειτουργούσαν ως αλληλοσυνδεόμενα στοιχεία για την αναζήτηση της γνώσης και την προώθηση της κοινωνικής παρέμβασης και δράσης για κοινωνική χειραφέτηση.

Δημήτρης Μαριόλης

Κριτική εκπαίδευση στην Ελλάδα: Από τη θεωρία στη διδακτική πράξη

Δημήτρης Μαριόλης

Δάσκαλος, δρ Νεότερης και Σύγχρονης Ιστορίας

jimmariolis@gmail.com

Στην παρούσα εργασία διερευνάται η επιρροή της θεωρίας της κριτικής εκπαίδευσης στη διδακτική πράξη, εστιάζοντας στο δημοτικό σχολείο των τριών τελευταίων δεκαετιών. Υποστηρίζουμε την παραδοχή ότι κάθε θεωρία νοηματοδοτείται όταν δοκιμάζεται στην πράξη και επίσης, ανατροφοδοτείται από αυτήν ακριβώς τη διαδικασία. Σε αυτό το πλαίσιο, γίνεται αναφορά στους στόχους της κυρίαρχης παιδαγωγικής αλλά και στον αυτοπεριορισμό μεγάλου μέρους της εκπαιδευτικής αριστεράς σε μια κριτική που αρκείται σε κοινωνιολογικό και πολιτικό επίπεδο και αντιμετωπίζει τον/την εκπαιδευτικό κυρίως ως εργαζόμενο. Σε αντιδιαστολή με αυτή την αντίληψη, επιχειρείται η θεωρητική τεκμηρίωση και καταγραφή των πλέον διαδεδομένων και συλλογικών διδακτικών πρακτικών που άφησαν το στίγμα τους στη σχολική καθημερινότητα και εφαρμόζονται συλλογικά και συνειδητά. Μελετώνται οι συλλογικοί φορείς τους, αναζητούνται συλλογικές πρακτικές, όπως η συγκέντρωση και ανταλλαγή εναλλακτικού διδακτικού υλικού. Εξετάζεται η επιρροή τους στο εκπαιδευτικό σώμα και η επίδρασή τους στη σχολική τάξη και στο μαθητικό σώμα. Αναφέρονται οι αντιδράσεις των γονέων όσο και της διοίκησης, ιδιαίτερα εκείνες που οδήγησαν εκπαιδευτικούς σε διώξεις. Τέλος, αναζητείται η συνάφεια των εναλλακτικών πρακτικών που εξετάζουμε με τις έννοιες της αποαποικιοποίησης και του διεθνισμού και η σχέση τους τόσο με την κυρίαρχη παιδαγωγική και τα θεσμικά όρια που θέτει όσο και με συγκεκριμένα ρεύματα της νέας αγωγής.

Κώστας Σκορδούλης

Οικοσοσιαλιστική Προοπτική και Κριτική Εκπαίδευση: Θεωρητικές Αναζητήσεις και Παιδαγωγικές Προεκτάσεις

Κώστας Σκορδούλης

Ομότιμος Καθηγητής, Παιδαγωγικό Τμήμα Δημοτικής Εκπαίδευσης ΕΚΠΑ

k.skordoulis@gmail.com

Η παρούσα εργασία επιχειρεί μια κριτική θεώρηση των θεωρητικών θεμελίων της Εκπαίδευσης για το Περιβάλλον και την Αειφορική Ανάπτυξη υπό το πρίσμα της σύγχρονης οικοσοσιαλιστικής σκέψης και της Κριτικής Παιδαγωγικής. Αφετηρία αποτελεί η διαπίστωση ότι η κυρίαρχη εκπαιδευτική ατζέντα – όπως αυτή διαμορφώνεται από τους Στόχους Βιώσιμης Ανάπτυξης του ΟΗΕ (SDGs) – παραμένει θεωρητικά ανεπαρκής για να αντιμετωπίσει την πολυπλοκότητα της σύγχρονης οικολογικής κρίσης, καθώς λειτουργεί αποκλειστικά μέσα στα πλαίσια της ανάπτυξης της καπιταλιστικής οικονομίας και δεσμεύεται από αυτήν.

Με βάση αυτήν την διαπίστωση, εξετάζονται τα κεντρικά θεωρητικά ζητήματα της οικοσοσιαλιστικής προοπτικής: η αντίφαση ανάμεσα στην ανάπτυξη των παραγωγικών δυνάμεων και των συνθηκών παραγωγής, η προοπτική ενός σοσιαλισμού της αποανάπτυξης, η σύνδεση της οικολογικής κρίσης με φαινόμενα περιβαλλοντικού ρατσισμού, κλιματικής αδικίας και πολεμικής καταστροφής, καθώς και οι παιδαγωγικές προτάσεις που απορρέουν από αυτό το θεωρητικό πλαίσιο.

Η εργασία καταλήγει στην πρόταση της Κριτικής Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης ως του πλέον κατάλληλου παιδαγωγικού παραδείγματος για μια εκπαίδευση χειραφέτησης που θεμελιώνεται στην ισόρροπη σχέση ανθρώπου – κοινωνίας – φύσης.

Γιάννα Κατσιαμπούρα

Από τη Μαύρη Αθηνά στη Μαύρη Ελένη: Ευρωκεντρισμός, λευκότητα της Αρχαιότητας και αποαποικιοποίηση στον ελληνικό δημόσιο λόγο

Γιάννα Κατσιαμπούρα

Αναπληρώτρια καθηγήτρια, Παιδαγωγικό Τμήμα Δημοτικής Εκπαίδευσης, ΕΚΠΑ

katsiaioan@primedu.uoa.gr

Η ιδεολογική κατασκευή μιας «λευκής» και αμιγώς ευρωπαϊκής αρχαίας Ελλάδας υπήρξε θεμέλιο της δυτικής ηγεμονίας. Η παρούσα εισήγηση εκκινεί από τη Μαύρη Αθηνά του Martin Bernal (1987), που αντιπαρέθεσε στο «Άριο μοντέλο» της ιστοριογραφίας του 19ου αιώνα το «Αρχαίο μοντέλο» των ίδιων των αρχαίων συγγραφέων, οι οποίοι αναγνώριζαν ανοιχτά την οφειλή τους στην Αίγυπτο και την Ανατολή. Οι γλωσσολογικές και αρχαιολογικές θέσεις του Bernal αμφισβητήθηκαν έντονα. Η ιστοριογραφική του κριτική όμως, που αποκαλύπτει τα ρατσιστικά κίνητρα της αποσιώπησης αυτής της οφειλής, παραμένει γόνιμη για την κοινωνιολογία της γνώσης και την ιστορία των επιστημών. Παρά τη συζήτηση για μορφές «πρωτο-ρατσισμού» στην Αρχαιότητα, ο αρχαίος κόσμος δεν γνώριζε τη βιολογική φυλετική ιεράρχηση της Νεωτερικότητας.

Σχεδόν σαράντα χρόνια αργότερα, οι αντιδράσεις στην επιλογή της Lupita Nyong’o για το ρόλο της Ελένης στην Οδύσσεια (2026) του Christopher Nolan καταδεικνύουν ότι η «λευκότητα» της Αρχαιότητας λειτουργεί πλέον ως κοινή παραδοχή. Αν ο Bernal έδειξε πώς η ευρωπαϊκή επιστήμη κατασκεύασε μια λευκή Αρχαιότητα, η διαμάχη για την Ελένη δείχνει πώς η κατασκευή αυτή αναπαράγεται στη μαζική κουλτούρα. Στην Ελλάδα ενσωματώνεται μάλιστα στην εθνική αυτοεικόνα, στο πλαίσιο μιας κρυπτο-αποικιακής σχέσης με το παρελθόν: η χώρα, αντικείμενο της δυτικής οικειοποίησης της Αρχαιότητας, υιοθετεί και υπερασπίζεται το ίδιο ευρωκεντρικό αφήγημα.

Αντλώντας από την Κριτική Παιδαγωγική και τη μετα-αποικιακή θεωρία, η εισήγηση αναλύει τον δημόσιο λόγο για τη διαμάχη και ιχνηλατεί τη διαδρομή από την ακαδημαϊκή διαμάχη της Μαύρης Αθηνάς έως τους σύγχρονους «πολιτισμικούς πολέμους» (culture wars) γύρω από τη Μαύρη Ελένη και υποστηρίζει ότι η εκπαίδευση οφείλει να μετατοπιστεί από την προγονοπληξία προς μια αποαποικιοποιημένη ανάγνωση της γνώσης. Η διδακτική αξιοποίηση τέτοιων συγκρούσεων επιτρέπει στους/ις εκπαιδευόμενους/ες να κατανοήσουν πώς το παρελθόν (ανα)κατασκευάζεται στο παρόν για την αναπαραγωγή κυρίαρχων ιεραρχιών.

Nazli Somel

Κινητοποιώντας τον αποαποικιακό λόγο: Δίκτυα δρώντων και η συγκρότηση ενός ισλαμικού πολιτικού φαντασιακού στη Νέα Τουρκία

Nazli Somel

Boğaziçi University

rahsan.somel@bogazici.edu.tr

Από το 2016, οι εκπαιδευτικές πολιτικές της κυβέρνησης υπό την ηγεσία του AKP αποκρυσταλλώνονται ολοένα και περισσότερο γύρω από ένα διακριτό πολιτικό και ιδεολογικό πλαίσιο, το οποίο αρθρώνεται μέσω της έννοιας maarif. Ιδιαίτερα ευέλικτη ως προς τις πολιτικές και εκπαιδευτικές της προεκτάσεις, η έννοια maarif περιλαμβάνει νεοοθωμανικές επιδιώξεις, συντηρητικές κοινωνικές αξίες και τη συγκρότηση ενός πιο ιεραρχικά διαφοροποιημένου εκπαιδευτικού συστήματος, που ανταποκρίνεται στις απαιτήσεις του εθνικού και διεθνικού κεφαλαίου. Η θεσμοποίησή της αποτυπώθηκε με τον πλέον σαφή τρόπο στο «Μοντέλο Maarif του Αιώνα της Τουρκίας» του 2024, το οποίο εισήγαγε ένα νέο εθνικό πλαίσιο προγραμμάτων σπουδών.

Ιχνηλατώντας τη διαδρομή του λόγου σε επίσημες εκθέσεις της περιόδου 2024–2026, η παρούσα ομιλία εξετάζει τις μεταβαλλόμενες διανοητικές πηγές μέσω των οποίων αρθρώνεται και νομιμοποιείται το ισλαμικό πολιτικό φαντασιακό της κυβέρνησης στη νέα μεταρρύθμιση των προγραμμάτων σπουδών. Αρχικά, το νέο πρόγραμμα σπουδών στηρίχθηκε σε μεγάλο βαθμό στον παγκοσμίως διακινούμενο λόγο περί δεξιοτήτων του 21ου αιώνα και ικανοτήτων του ΟΟΣΑ. Παρότι υπήρχαν συντηρητικές αξίες και αναφορές σε ένα ισλαμικό όραμα για την κοινωνία, παρέμεναν σποραδικές και δεν εδράζονταν επαρκώς σε ένα συνεκτικό διανοητικό πλαίσιο. Μεταγενέστερες παρεμβάσεις, ιδίως εκείνες του 2026, επιδίωξαν ολοένα και περισσότερο να θεμελιώσουν αυτές τις θέσεις, επιστρατεύοντας αποαποικιακό λεξιλόγιο και βιβλιογραφία παράλληλα με καθιερωμένες ισλαμικές και συντηρητικές διανοητικές παραδόσεις. Ιδιαίτερη προσοχή δίνεται στους δρώντες και στις επιστημικές κοινότητες που διευκολύνουν, διαμεσολαβούν ή περιορίζουν αυτή τη διαδικασία. Με φόντο τις περισσότερες από δύο δεκαετίες διακυβέρνησης του AKP και την εκτεταμένη αναδιάρθρωση του ακαδημαϊκού πεδίου και του πεδίου της εκπαιδευτικής γραφειοκρατίας, η ανάλυση διερευνά πώς τα δίκτυα αυτά συμμετέχουν στον αγώνα για πολιτισμική ηγεμονία.

Στην παρουσίασή μου εννοιολογώ το σύνολο των αλληλοσυνδεόμενων δρώντων, θεσμών και ιδεών που εμπλέκονται σε αυτή τη διαδικασία ως Δίκτυο Maarif. Συνδυάζοντας την ανάλυση κειμένων με αναφορά στην Τεκμηριωτική Μέθοδο (Documentary Method) του Bohnsack με την ανάλυση δικτύων, εξετάζω πώς οι εκπαιδευτικές ιδέες κυκλοφορούν, αποκτούν νομιμοποίηση και συνδέονται με συγκεκριμένους θεσμικούς φορείς και φορείς διανοητικής παραγωγής. Η ανάλυση αναδεικνύει επίσης τις εντάσεις, τις αντιφάσεις και τα όρια αυτού του ιδεολογικού εγχειρήματος, θέτοντας ερωτήματα σχετικά με τη δυνατότητα αντιηγεμονικών αγώνων στην Τουρκία και πέρα από αυτήν.

Imirsy Valdivia Martínez και Erich Rodríguez Vallejo

Κουλτούρα ειρήνης και πολιτιστική αποαποικιοποίηση: μια παιδαγωγική και κριτική προσέγγιση από την οπτική της τριτοβάθμιας εκπαίδευσης

Dra. C. Imirsy Valdivia Martínez και Dr. C. Erich Rodríguez Vallejo

Universidad Central “Marta Abreu” de Las Villas (UCLV), Santa Clara, Cuba

Η οικοδόμηση μιας κουλτούρας ειρήνης στη σύγχρονη εποχή απαιτεί την υπέρβαση της αναγωγιστικής οπτικής η οποία την περιορίζει στην απλή απουσία ένοπλων συγκρούσεων, ώστε να γίνει αντιληπτή ως μια ηθική, κοινωνικοπεριβαλλοντική, και χειραφετητική διαδικασία. Στο πλαίσιο της Λατινικής Αμερικής και της Καραϊβικής, το έργο αυτό είναι άρρηκτα συνδεδεμένο με την πολιτισμική αποαποικιοποίηση, νοούμενη ως η κριτική αποδόμηση των ηγεμονικών δομών της γνώσης και η συνειδητή ανάκτηση της ιστορικής μνήμης, της κληρονομιάς και της αρμονικής σχέσης ανάμεσα στον άνθρωπο και τη φύση.

Η παρούσα εισήγηση παρουσιάζει τις θεωρητικές και μεθοδολογικές βάσεις, καθώς και τα κύρια αποτελέσματα του ερευνητικού προγράμματος «Διαμόρφωση της κουλτούρας ειρήνης στο εκπαιδευτικό σύστημα της Κούβας» (Εθνικό Βραβείο της Ακαδημίας Επιστημών της Κούβας, 2023). Η μελέτη τεκμηριώνει τον τρόπο με τον οποίο η εκπαίδευση για την ειρήνη και η εκπαίδευση για την πολιτιστική κληρονομιά αποτελούν διατομεακούς άξονες ικανούς να συντονίσουν τη γνωστική κυριαρχία, την κοινωνική ισότητα και την κριτική πολιτειακή εκπαίδευση ενάντια στις διαδικασίες αποξένωσης και παγκόσμιας πολιτιστικής κυριαρχίας.

Μέσα από μια διαλεκτική, ολιστική και κοινωνικοκριτική προσέγγιση, η πρόταση ενσωματώνει τη διάσταση της κοινωνικοπεριβαλλοντικής ειρήνης με στόχο την αναδιαμόρφωση του δεσμού μεταξύ κοινότητας και φύσης, την αξιοποίηση της πολιτιστικής κληρονομιάς ως οχυρού αντίστασης και χειραφετητικής ταυτότητας, καθώς και την παιδαγωγική κατάρτιση των πανεπιστημιακών επαγγελματιών ως φορέων κοινοτικού μετασχηματισμού. Συμπεραίνεται ότι δεν είναι δυνατή η οικοδόμηση μιας δίκαιης και διαρκούς ειρήνης χωρίς την αποαποκιοποίηση του νου, των αιθουσών διδασκαλίας και της γνώσης, προσφέροντας εννοιολογικά και πρακτικά εργαλεία με στόχο την καλλιέργεια μιας ειρηνικής συνύπαρξης που βασίζεται στη διανεμητική δικαιοσύνη, την ισότητα, την πολιτισμική πολυμορφία και τον απόλυτο σεβασμό στην ανθρώπινη αξιοπρέπεια από τη σκοπιά του Παγκόσμιου Νότου.

Erich Rodríguez Vallejo και Imirsy Valdivia Martínez

Η εκπαίδευση για την πολιτιστική κληρονομιά ως εργαλείο πολιτιστικής αποαποικιοποίησης

Dr. C. Erich Rodríguez Vallejo και Dra. C. Imirsy Valdivia Martínez

Universidad Central “Marta Abreu” de Las Villas (UCLV), Santa Clara, Cuba

Στο σύγχρονο εκπαιδευτικό τοπίο, η εκπαίδευση για την πολιτιστική κληρονομιά καλείται να ξεπεράσει την παραδοσιακή συντηρητική και ευρωκεντρική θεώρηση της πολιτιστικής κληρονομιάς, ώστε να μπορέσει να αποτελέσει μέσο πολιτιστικής αποαποικιοποίησης και επιστημολογικής χειραφέτησης. Ιστορικά, οι διαδικασίες ανακήρυξης πολιτιστικής κληρονομιάς στη Λατινική Αμερική και την Καραϊβική έχουν επηρεαστεί από ηγεμονικές αφηγήσεις οι οποίες δίνουν προτεραιότητα στην αποικιακή κληρονομιά και υποβαθμίζουν τις πολιτιστικές εκφράσεις, τις προγονικές γνώσεις, και την ιστορική μνήμη των αυτόχθονων και τοπικών κοινοτήτων.

Μπροστά σε αυτό το ζήτημα, η παρούσα εισήγηση έχει ως στόχο να θεμελιώσει την εκπαίδευση για την πολιτιστική κληρονομιά ως ένα κριτικό παιδαγωγικό εργαλείο προσανατολισμένο στην πολιτιστική αποαποικιοποίηση στο πλαίσιο της πανεπιστημιακής και επαγγελματικής εκπαίδευσης των εκπαιδευτικών. Η πρόταση αντλεί στοιχεία από την ιστορικο-παιδαγωγική και αρχαιολογική έρευνα που έχει διεξαχθεί στο κουβανικό πλαίσιο, ενσωματώνοντας τη μελέτη της βραχογραφικής κληρονομιάς, των τοπικών αυτόχθονων οικισμών, και των φυσικών και πολιτιστικών αξιών της περιοχής.

Από θεωρητική και μεθοδολογική άποψη, υποστηρίζεται ότι η εκπαίδευση για την πολιτιστική κληρονομιά δεν πρέπει να περιορίζεται στην απλή μετάδοση ιστορικού περιεχομένου ή στη στοχαστική επίσκεψη σε μνημεία. Αντίθετα, βασίζεται σε παιδαγωγικούς πυλώνες οι οποίοι προωθούν την καταστασιακή έρευνα, την έρευνα-δράση και την ενσωμάτωση αναδυόμενων τεχνολογιών όπως το Mobile Learning. Αυτές οι τεχνολογικές και διδακτικές μέθοδοι ενισχύουν την αυτοδιαχείριση της γνώσης, το κίνητρο των φοιτητών/φοιτητριών και την κριτική επανεξέταση των πολιτιστικών αγαθών από μια πολιτειακή και κυρίαρχη στάση.

Τα αποτελέσματα που προκύπτουν από τις παιδαγωγικές εμπειρίες που εφαρμόστηκαν στην τριτοβάθμια εκπαίδευση επιβεβαιώνουν ότι η ενσωμάτωση της πολιτιστικής κληρονομιάς στο πρόγραμμα σπουδών προάγει μια γνήσια ανατίμηση της πολιτιστικής ταυτότητας. Μέσα από την αποδόμηση των αποικιακών και κυρίαρχων αφηγήσεων του παρελθόντος, οι μελλοντικοί εκπαιδευτικοί αναπτύσσουν αναστοχαστικές δεξιότητες οι οποίες τους επιτρέπουν να εντοπίζουν και να αμφισβητούν τις δυναμικές πολιτιστικής κυριαρχίας οι οποίες εξακολουθούν να υφίστανται στην σύγχρονη παγκοσμιοποίηση.

Συμπερασματικά, η εκπαίδευση για την πολιτιστική κληρονομιά εδραιώνεται ως μια θεμελιώδης αποαποικιοποιητική πράξη (praxis) για τα περιφερειακά εκπαιδευτικά συστήματα. Η συμβολή της όχι μόνο ενισχύει την συμμετοχική διατήρηση της υλικής και άυλης κληρονομιάς, αλλά αποκαθιστά επίσης και τη φωνή των τοπικών ταυτοτήτων και προάγει μια επιστημολογική δικαιοσύνη που δίνει τη δυνατότητα στις νέες γενιές να οικοδομήσουν ένα δικό τους πολιτιστικό έργο, με επίγνωση των ριζών του και με δέσμευση απέναντι στην ιστορική του βιωσιμότητά.

Παναγιώτα Γούναρη

Εισήγηση – Αποικιακότητα της εξουσίας, της γνώσης και του είναι στην εκπαίδευση και την έρευνα

Παναγιώτα Γούναρη

Καθηγήτρια, Παιδαγωγικό Τμήμα Δημοτικής Εκπαίδευσης, ΕΚΠΑ

pgounari@primedu.uoa.gr

Πώς συγκροτήθηκαν ιστορικά οι αποικιακές ιεραρχίες και πώς αναπαράγονται σήμερα στην εκπαίδευση και την εκπαιδευτική έρευνα; Η εισήγηση εξετάζει την αποικιακότητα της εξουσίας, της γνώσης και του είναι ως αλληλένδετες διαστάσεις μιας ιστορικής σχέσης κυριαρχίας που επιβιώνει μετά το τέλος της αποικιοκρατίας. Μέσα από μια ανάγνωση του έργου του Paulo Freire που αναδεικνύει τις αντιαποικιακές ρίζες της σκέψης του, διερευνώ πώς η παιδαγωγική του συνδέει την ιστορική κατανόηση των σχέσεων εξουσίας με τη δυνατότητα μετασχηματισμού τους. Στη βάση αυτής της σύνδεσης, προτείνω ένα πλαίσιο κατανόησης και ερμηνείας της από-αποικιακότητας στην εκπαιδευτική πράξη και την έρευνα. Στην εκπαίδευση, τίθεται το ερώτημα ποια γνώση αποκτά κύρος, μέσα από ποιες ιστορικές διεργασίες και με ποιους όρους οι εκπαιδευτικοί και εκπαιδευόμενες/οι συμμετέχουν στην παραγωγή της. Στην έρευνα, η προσοχή στρέφεται στο ποιος θέτει τα ερωτήματα, ποιος ερμηνεύει τα ευρήματα και σε ποιους λογοδοτεί η έρευνα. Και στα δύο πεδία, το διακύβευμα για την κριτική εκπαίδευση είναι πώς η ιστορικοποίηση των σχέσεων εξουσίας μέσα από τις οποίες παράγεται και νομιμοποιείται η γνώση μπορεί να γίνει αφετηρία για τον μετασχηματισμό τους.